Deneme

Türk ve İslam Geleneğinde Şapka Çeşitleri

Takke Nedir?

Yarım küre biçiminde ince, hafif, siperliksiz başlık.

Takke kelimesi Arapçadır. Aslı “takiyye”dir. Takiyye’nin kök harfleri v-k-y’dir. O da korumak, düzene koymak demektir. Takke, başı terden koruduğu için, bu isimle isimlendirilmiştir. İslâm aleminin çeşitli yerlerinde, değişik takkeler kullanılmaktadır. Genelde beyaz renk tercih edilmekle beraber, diğer renklerden de takkeler kullanıldığı olur. Ekseriyetle takkeler iplikten örme olurlar. Bununla beraber, çeşitli kumaşlardan dikilerek yapılanları da vardır. Dinî kaynaklarda adı geçen kalensöve hem takke ve hem de fes, kalpak, külah gibi başa giyilen diğer bazı giysiler için de kullanılır.

Yahudilerler de takkeye benzer bir şapka kullanırlar. Kippa veya kipa; Musevi erkeklerin sinagogda veya dua esnasında kullandıkları küçük takkeye verilen isimdir. Küçük bir yapıdadır bu yüzden başlarında durması için ataç/toka takarlar. Müslümanlar takke yaparken bu benzerliğe muhalif davranır ilk ve orta İslam Tarihi dönemlerinde halkın mümkün mertebe takke ile değil sarıkla dolaştığını yazılı ve görsel kaynaklarda görüyoruz. Maalesef son dönemde “sarık” takmak devletlerin yenilikçi politikalarıyla ciddi derecede engellenmiştir.

Sarık Nedir?

Kur’ân’da sarıkla ilgili bir ifade yer almamakla birlikte Bedir’de müslümanlara 5000 meleğin yardım edeceği bildirilirken meleklerin sıfatı olarak geçen “müsevvim” (belli alâmet konmuş, nişanlı) kelimesinin (Âl-i İmrân:125) “sarıklı” anlamında kullanıldığına dair rivayetler bulunmaktadır (Taberî; Süyûtî, ed-Dürrü’l-mens̱ûr). Hadislerde ise doğrudan ve dolaylı biçimde sarıktan söz eden birçok rivayet vardır. Meselâ yer sıcak olduğunda sarık üzerine secde edilebilmesi, ihramlı iken sarık giyilmemesi, abdestte sarık üzerine meshedilmesi bağlamında sarık kelimesi kullanılmıştır.

Rukâne b. Abdi Yezid el-Haşimî’nin naklettiğine göre, Hz. Muhammed (s.a.v.) şöyle buyurmuş:

“Müşriklerle aramızdaki fark, kalensövenin üzerine sardığımız sarıktır” (Tirmizi, Libâs, 42). İbn Kayyim’in dediğine göre, Hz. Muhammed (s.a.v.) kalensövenin üzerine sarığı sarıp kullandığı gibi, sarıksız kalensöveyi ve kalensövesiz sarığı da kullanmıştır. (eş-Şevkânî, Neylü’l-Evtâr, Beyrut, tsz., II, 108).

Hz. Peygamber’in bir defasında minberde hutbe irat ederken siyah sarığının ucunu omuzları arasına sarkıttığı, Mekke fethi günü başında siyah sarık bulunduğu ve Dûmetülcendel’e yapılan bir seferde Abdurrahman b. Avf’ın başına kendi elleriyle sarık sarıp ucunu sarkıttığı rivayet edilmektedir (Buhârî, “Ṣalât”, 23, “Ḥac”, 21; Müslim, “Ṭahâret”, 81-83, “Ḥac”, 451, 453; Ebû Dâvûd, “Libâs”, 25)

TAKKE (ŞAPKA) ÇEŞİTLERİ

İslam geleneğinde başı örtmek için çeşitli takkeler kullanılmıştır: Bunlar kalensüve, külah, fes, kalpak, arakiye, sikke, arakçin, börk, kavuk, sarık. Ancak kavuk ve sarık bir üst gruptadır çünkü etraflarına sarılan uzun kumaşlar sebebiyle içindeki takke sadece tutucu konumdadır.

Kalensüve

Arapların daha çok kalensüve dedikleri dilimize yine Arapça’dan geçen takkenin en saf hali görsellerdeki gibidir. El örgüsü takkeler genelde örülecek kişinin baş çevresi baz alınarak dikilir.

Külah

Askerler ve her tabakadan halk tarafından asırlar boyunca giyilmiş olan, genellikle tepesi sivri, dikişsiz, tek parça keçeden baş giyeceği: “Arnavut külâhı.” “Dede külâhı.” “Mevlevî külâhı.” “Tatar külâhı.”

Fes

Batı dillerinde Fès, Fez denilen Fas şehrinde ortaya çıktığı ve Türkiye’ye daha çok Avrupa’dan ithal edildiği için bu adı taşıyan fes halen Mısır dahil Kuzey Afrika ülkeleri ve Endonezya ile Malezya başta olmak üzere birçok İslâm ülkesinde kullanılmaktadır. Kırmızı çuhadan yapılır; tepeye doğru daralan silindir şeklinde olup üstünden sarkan bir püskülü bulunur. Fesin ülkemize gelişi II. Mahmud devrine rastlar. Yeniçeri Ocağı’nın 1826’da kaldırılmasıyla onun yerine kurulan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye ordusunun kıyafetinden eğitimine ve donanımına kadar her şeyinin Batı tarzında olması istenmiştir. Bu askere önceleri III. Selim zamanında teşkil edilen Nizâm-ı Cedîd’inkine benzeyen bir kıyafet verilmişse de iki yıl sonra değişiklik yapılmış ve ilk olarak başa şubara yerine koyu kırmızı fes giyilmesi kararlaştırılarak padişahın bu konudaki hatt-ı hümâyunu ilân edilmiştir (1829). Bu ilk fes başlangıçta 20-25 cm. yüksekliğinde ve standart modelinin aksine tepeye doğru hafifçe genişleyen bir şekil gösterir.

Sikke

Sikke, Mevlevi dervişlerinin giydikleri yüksek ve tepesi düz keçe külahtır. Sikkenin başa giyilen yeri (ağzı) tepesinden biraz daha genişçe, bir karış üç parmak boyunda, dövme keçeden yapılan bir başlıktır. Külah da denen bu başlık deve tüyü renginde olur. İç içe geçen iki külahtan yapılır.

Önceleri sivri tepeli olan sikkeler sonradan daha düz yapılmaya başlandı. Üzeri keskin bir duruma gelen sikkelere “külah-ı seyfî” denmektedir. Özellikle Ali ve evladına bağlananlar bu külahı giyerlerdi. Bazı külahlar on iki dilimli taç biçimindeydi.

Arakiyye

Arakıyye Arapça arak kelimesinden türetilmiş olup ter çeken başlık, terlik anlamına gelir. Günümüzde tarikat üyeleri tarafından kullanılmaktadır. Genel olarak kesik koni

biçiminde, tepesi basık beyaz ve deve tüyü rengindedir. Yapımında yün ve tiftik kullanılan arakıyyenin yapılış tekniği Mevlevi sikkesine benzer.

Mevlevi dergâhlarında diğer kıyafetlerde olduğu gibi arakıyye giydirme töreni vardır. Buna “arakıyye tekbirlemek” denir. Osmanlı sarayı’nda şehzadeler için de aynı tören düzenlenmekteydi.

Destâr

Destâr Sikke’ye sarılan sargıdır. Mevlevîlikte “Sarık” yerine, “Destar” tâbiri kullanılır. Mevlâna oğlu Sultan Veled ve onlara gönül veren ilk Mevlevîler’den beri “Destar”ın kullanıldığını minyatür ve menkıbelerden anlıyoruz.

“Destar”, tasavvufta bir makam sembolüdür. Destarsız Sikke’ye “Dal Sikke” denildiğini biliyoruz. Aslında “Destar”, bir Orta Asya Türk kültür geleneğidir. Orta Asya Türkleri sargı ve dolamaya, “yergencu”, “şulgu” ve “çol” gibi isimler vermiştir. Destar sarmak, bir liyakat ve mazhariyettir. Buna hak kazanan dervişe, “Dertâr-pûş” (Pûşiden: Örtmek, öpmek), “Destarlı” denilir. Taşıdığı anlam ve sembolize ettiği ulviyyet sebebiyle Mevlevîlerce “Destâr-ı Şerif” olarak telâffuz edilir.

Kalpak (Papak)

Kalpak, ters döndürülmüş kesik koni şeklinde, genellikle kürk, kumaş veya deriden imal edilen bir başlık türüdür. Genellikle Türkiye’de, Kafkasya’da, İran’da, Rusya’da ve Orta Asya ülkelerinde çokça görmekteyiz. Çeşitli Türk topluluklarında yaygın olarak kullanılmıştır.

Genellikle körpe (küçük) kuzu derisinden yapılmaktadır. Bunun dışında koyun ve keçi derisi de kullanılmaktadır. Güney Kafkasya’dan gelerek Kars’a yerleşmiş olan terekemeler (Türk boyu) keçi derisinden yapılma uzun tüylü ve iri papaklar kullandıklarından ve bu papaklar genellikle siyah renkli olduğundan bunlara karakalpak adı verilmiştir. Ayrıca gök mavisi olanı da vardır. Bunların Azerbaycan ve Dağıstan tipleri de vardır. Dağıstan tipleri biraz daha kıllıcadır.

Kalpağın Türk dünyasının birçok yerinde şekil, kumaş ya da deri çeşidini değiştirerek kullanıldığı bilinmektedir: “Kalpak elbette sadece Kırgızlara has bir baş giyimi değildir. Kazak Çuvaş, Özbek, Kara kalpak gibi birçok Türk boyunda, şekilleri farklı olsa da kalpağı görmek mümkündür. Tarihte Kırgızlara Ak Kalpaklılar, günümüzde Özbekistan’ın içerisinde yaşayan Karakalpakistan halkına da Karakalpaklılar denildiği bilinmektedir”

Börk

Kadife, çuha, keçe ve özellikle hayvan postundan yapılmış kürksüz başlıktır. Aynı ismi taşıyan ve Osmanlı ordusunda uzun süre resmî kıyâfet olarak kullanılan bir börk şapkası daha vardır.

Arakçin

Eskiden gelinlerin ya da sultanların evde, saray içinde giydiği bir çeşit taç başlık.

Yazının görsel sunumu için alttaki Powerpoint dosyasını indirebilirsiniz.

KAYNAKÇA

«Takke» Şamil https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/konya/kulturatlasi/destr Ansiklopedisi, Nureddin TURGAY

«Sarık» TDV İslam Ansiklopedisi, Nebi Bozkurt – İsmail Yalçın

Konya – Mevlana Müzesi Arşivi

Sahih-i Buhari / Sahih-i Müslim / Sünen-i Tirmizi

«Fes» TDV İslam Ansiklopedisi, Hülya Tezcan

TDK, «Börk» «Kalpak»

Wikipedia «Kippa»

forumsahane.com (tasavvuf, arakiyye ve sikke nedir)

islamikiyafet.com (arakiye, takke)

tekstilbilgi.net (kalpak nedir tarihçesi)

semazen.net (mevlevi kıyafetleri)

dunyabizim.com (Bir Başlığın Tarihi Serüveni Börk) issendai.com (ottoman turkish)

İlgili Makaleler

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Göz Atın
Kapalı
Başa dön tuşu

Reklam Engelleyici Algılandı

Lütfen reklam engelleyiciyi devre dışı bırakarak bizi desteklemeyi düşünün